Doorzoek deze website

In het laatste artikel van deze reeks over Bhakti gaan we het hebben over de beleving van Bhakti. We hebben eerder de diverse vormen van Bhakti besproken en de verschillen daarin. Ook de beleving van Bhakti (Bhava) kun je op verschillende manieren ervaren. Hier gaan we verder op in en tot slot eindigen we met het belang van Bhakti. Bhakti Bhava Een bekende mantra is AUM Tvameva Mata Cha Pita Tvameva; ‘God U bent mijn moeder, U bent mijn vader.’ Welke band heeft iemand nu met God? Iedereen creëert zijn eigen band met God. Zoals de band met je ouders anders is dan die met je beste vriend, zo ervaart iedereen de band met God anders. Om ons op weg te helpen worden er 5 Bhava’s (vorm van liefde op basis van het type relatie) van Bhakti beschreven. Afhankelijk van je gesteldheid en je emotionele behoefte, kun je jouw Bhakti met een van deze Bhava’s versterken: Santa Bhava Santa Bhava, is een vorm van liefde die Rishi’s (kennisrijke personen) en Sants (heiligen) bezitten om God te bereiken door meditatie en onthechtheid aan de materiële wereld. Dasya Bhava Dasya Bhava, is een vorm van liefde die past bij een dienaar, die al zijn handelingen zal uitvoeren in naam van God. Deze handelingen staan natuurlijk in één lijn met alle kernbeginselen uit het hindoeïsme. Het beste voorbeeld hiervan is Shri Hanuman Ji. Zijn hele leven stond in het teken van het dienen van Shri Rama. Dit maakte hem enorm geliefd bij Shri Rama, die hem zelfs in de relatie gelijkwaardig acht als aan zijn broers. Sakhya Bhava Sakhya Bhava, is een vorm van liefde die gevormd wordt door een bevriende relatie met God. De meest bekende voorbeelden zijn Arjuna en Sudama. Zo een band met God ontwikkelen is niet eenvoudig, omdat in een vriendschapsband de relatie gelijkwaardig is. In de Mahabharata waren Arjuna en Sudama ook echt vrienden van Krishna. Ware vriendschap is tijdloos en kent een bijzonder sterke liefdesband, die zelfs Shri Krishna in relatie tot Sudama heel mooi heeft laten zien. Een kort verhaal over de vriendschap van Krishna en Sudama, kun je in dit filmpje vinden. Vatsalya Bhava Vatsalya Bhava, is een vorm van liefde die we waarnemen zoals bij een moeder en haar kind. Dit hebben Shri Rama en Shri Krishna laten zien bij hun moeders Kausiliya en Yasodha. De liefde wordt aan God gegeven op een wijze waarop men zijn/haar eigen kind de liefde zou geven. Madhura Bhava Madhura Bhava, is een vorm van liefde als we ervaren zoals in een liefdesrelatie met je partner. De Gopis (herdersmeisjes) hadden deze band met Krishna. Iedereen beleeft Bhakti op zijn of haar eigen manier. Als een van deze Bhava's bij jou past, kan het helpen om meer te weten te komen over de genoemde personen, die beschreven zijn bij de genoemde Bhava. Zo kun je jouw Bhakti verder ontwikkelen. Bhakti Sutra en Bhagavad Gita over Bhakti Wellicht is de (Narad) Bhakti Sutra minder bekend. Dit is een vertelling van Narad muni (een wijze goddelijke geleerde, gecreëerd door Brahma). Er wordt binnen verschillende stromingen (ISKCON, Art of Living) uitgebreid gesproken over de Bhakti Sutra omdat deze Sutra een bhakt helpt om zijn/haar bhakti te ontwikkelen. Er bestaan verschillende versies met uiteenlopend commentaar, maar de kern van het verhaal is gelijk. Een van de oudste versies is van Adi Shankaracharya (A.D. 788-820). De Bhakti Sutra beantwoordt uitgebreid diverse vragen over Bhakti, zoals: Wat is Bhakti? Waarom is het pad van Bhakti superieur Methoden waarmee Bhakti uitgeoefend kan worden Kenmerken van een pure devoot (Bhakt) Bereiken van Pure Bhakti In het onderdeel geschriften zullen we uitgebreid stil staan bij de Bhakti Sutra van Narada Muni. Zie hier een volledige vertaalde versie van de Bhakti Sutra. In de Bhagvad Gita beschrijft Krishna aan Arjuna de kracht van bhakti yoga (spreek uit jog, met een g als in ‘good’), naast de andere yoga’s: karma (handelen) yoga en jnana (kennis) yoga. Het pad van bhakti yoga is de meest eenvoudige weg naar God. Men hoeft geen jarenlange puja’s (rituelen) te verrichten, noch enorm veel kennis op doen, maar puur het pad van bhakti te volgen. Dit legt Shri Krishna uit in hoofdstuk 18 van de Bhagvad Gita en belooft ons het volgende: मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु | मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे || man-mana bhava mad-bhakto mad-yaji mam namaskuru mam evaishyasi satyam te pratijane priyo ‘si me Denk altijd aan mij, wees mij toegewijd, aanbid mij en breng mij eerbetoon. Als je dat doet, kom je zeker naar mij toe. Dit is mijn belofte aan jou, want je bent mij erg dierbaar. Bhagavad Gita Hoofdstuk 18 vers 65 In hoofdstuk 12 legt Shri Krishna het pad van Bhakti beknopt uit en dit hoofdstuk bestaat uit 20 verzen. Klik op de link voor een uitgebreidere uitleg per sloka (vers). We zullen op de pagina Geschriften uitgebreider ingaan op de lessen en kennis uit de Bhagavad Gita. De teksten uit de Bhagvad Gita geven je een handleiding (theoretisch kader). Daarnaast zijn er vele voorbeelden en verhalen in de geschriften van personages die ons laten zien wat de hoogste vorm van bhakti is: Hanuman Ji, Sudama, Sabari Mata, Bhakt Prahlad enzovoorts. De focus ligt niet op het uitvoeren van puja’s en rituelen of geschreven handelingen uitvoeren, maar op je Bhava (beleving) en Bhakti die je hebt bij het uitvoeren van deze handelingen. Op deze manier kun je God ervaren en raken.

Zoals in het vorige artikel (jouw pad van Bhakti) beschreven is, is Bhakti een pad waarbij je op diverse manieren jouw liefde voor God kunt versterken. Vaak wordt dit gedaan tijdens het ochtendgebed, op een bijzondere Hindoefeestdag, of als men naar de mandir (tempel) gaat. Echter, Bhakti kan overal en op elk moment van de dag toegepast worden. In deze huidige, moderne tijd zijn er veel meer mogelijkheden om bezig te zijn met Bhakti, zoals met onze smartphone, tablet en smart-tv. In dit artikel geven wij jou praktische handvatten en delen wij links naar content waarmee je op je eigen manier bezig kunt zijn met Bhakti. In het vorige artikel hebben we de Navdha Bhakti, die Shri Rama in de Ramayana uitlegt, toegelicht. We zullen focussen op een aantal manieren om Bhakti te versterken en delen onze kijk op hoe we vandaag de dag Bhakti kunnen praktiseren. Gezelschap houden met geleerden Hindoes gaan naar de mandir om te luisteren naar een pravachan (lezing) van de pandit. Helaas is gezelschap houden met geleerden (vooral tijdens een lockdown) fysiek niet altijd mogelijk. Gelukkig zijn geleerden over de hele wereld te vinden, vooral in India. Afreizen naar een ander regio of land is niet nodig, want tegenwoordig kun je via YouTube en andere platforms diverse geleerden op het gebied van het hindoeïsme volgen. Op deze manier ben je vanuit huis toch aanwezig bij een geleerde, die jou kennis kan geven over het hindoeïsme, het leven en al jouw vragen over specifieke onderwerpen. Een ander voordeel is dat er vaak Engels wordt gesproken in plaats van Hindi, of dat het ondertiteld wordt. En als je het niet in één keer goed kan volgen, dan kun je altijd nog even terugspoelen! Hieronder vindt je een lijstje van de geleerden die ons inspireren: Sadhguru: YouTube | Podcast via Spotify | Website | Hij legt op een simpele manier hedendaagse vraagstukken uit met zijn kennis uit het hindoeïsme. Swami Mukundananda: YouTube | Podcast via Spotify | Website Hij legt de focus op mindfulness, levenslessen en het ontwikkelingen van meditatie en Bhakti. Zijn kennis baseert hij op diverse heilige geschriften, waaronder de Vedas, Upanishads en de Bhagavad Gita. Gopal Gaur Das: Youtube | Website HIj is een inspirerende spreker verbonden aan de ISKCON die zich concentreert op de betekenis van het leven en de relaties met onze naasten op basis van verhalen. Daarnaast deelt hij via video’s ook de lessen uit de Bhagavad Gita. BK Shivani: Youtube | Website Zij is een lerares in de spirituele beweging van ‘Brahma kumaris’ en deelt kennis en kunde op het gebied van levensvraagstukken. Radhanath Swami: Youtube | Website Hij is aangesloten bij de ISKCON en legt de focus op sociale transformatie, met als uitgangspunt ‘persoonlijke verandering' richting Bhakti Yoga. Vedic Aim: YouTube | Website Deze organisatie geeft middels artikelen en video’s uitleg in het Hindi en legt bekende hindoegeschriften uit. Beluisteren van verhalen en vertellingen (katha) over God Series zijn niet alleen van deze tijd. Al in 1987 werd de wereldberoemde serie van de (Ramanand Sagar) Ramayan door miljoenen mensen bekeken op tv. Aangezien niet in iedere huiskamer een tv stond, gingen mensen bij elkaar op bezoek om de serie te volgen. Wist je dat in mei 2020 (in het begin van de corona crisis) de serie opnieuw op tv kwam en dat het met 77 miljoen kijkers een van de meest bekeken series wereldwijd is? Ben jij iemand die houdt van series en ook geïnteresseerd is in religie en spiritualiteit? Bekijk dan eens een van de nieuwe series over de goden, zoals de Ramayan, Shri Krishna, Shiva en Parvati en Ganesha. Deze zijn in een modern jasje gestoken en het bekijken waard. Ben jij meer een lezer? Dan is het mogelijk om meer informatie te verkrijgen over het hindoeïsme via diverse apps: Bhagavad Gita: Android - iOS Ramayana: Android - iOS Drikpanchang: Android - iOS Het bezingen van God en zijn goede eigenschappen Liederen waarin over God's naam en werk worden bezongen, zoals in bhajans, kirtans, chalisa's en aarties, zorgen ervoor dat je continue bezig bent met het versterken van je bhakti. Luister je graag naar muziek, hou je van zingen en dansen of ben je muzikaal aangelegd? Dan is dit een van de ideale manieren om bezig te zijn met Bhakti. Wist je dat bhajans en kirtans tegenwoordig een moderne vibe hebben? Klik op onderstaande link om de nieuwe bhajan van T-series te luisteren! Voor meer liederen hebben we een aantal speellijsten met moderne bhajans gemaakt. Klik hieronder op de playlist die het beste bij jou past. Moderne Radha Krishna Bhajans Moderne Sita Rama Bhajans Moderne Shiva Bhajans We hebben ook een verzameling van aartis en chalisa's op onze site en een aparte YouTube playlist met verschillende aartis. Speciaal voor de Hanuman Bhakts onder ons delen we een link naar een supersnelle Hanuman Chalisa (met meer dan 45 miljoen views!). Reciteren van mantra’s met een vast geloof Het reciteren van mantra's is ook een middel om Bhakti te ervaren. Dit kun je op een rustgevende en mediterende manier doen, maar ook als je bezig bent of onderweg bent. Mantra's zijn vaak ook onderdeel van een (ochtend)gebed of puja, waarin je ook jouw Bhakti kunt uiten door het verrichten van rituelen. Wil je beginnen met het opzeggen van een mantra, maar weet je niet welke? Kijk dan gerust op de pagina mantra's. Puur karakter en goede karma Naast al het bovengenoemde, is het hebben van een puur karakter, het uitoefenen van goede karma en het continue volgen van de juiste dharma een bijzondere vorm van Bhakti. Deze eigenschappen behoren toe aan een nobel mens. Hiermee wordt o.a. bedoeld iemand die de normen en waarden hanteert, waaronder het verrichten van daan. Daan is niet alleen het doneren in geld of natura (zoals voedsel), maar ook het uitoefenen van sewa (vrijwillige dienst met behulp van jouw fysieke, intellectuele en spirituele kwaliteiten). In de Bhagavad Gita wordt de beste manier van daan beschreven; het geven aan de juiste persoon, op de juiste plaats en tijd, zonder enige tegenprestatie te verwachten. दातव्यमितियद्दानंदीयतेऽनुपकारिणे | देशेकाले च पात्रे च तद्दानंसात्त्विकंस्मृतम् || datavyamitiyaddanamdiyate ‘nupakarine deshekalechapatrechataddanamsattvikamsmritam Vrijgevigheid uit plichtsbesef, waarvoor niets wordt terugverwacht en die plaatsvindt op het juiste moment, op de juiste plaats en aan een waardig persoon, wordt beschouwd als vrijgevigheid in de hoedanigheid goedheid. BhagavadGita, hoofdstuk 17 vers 20 Sewa waarbij je tegelijk jouw Bhakti kunt versterken, hoeft niet moeilijk te zijn. Wees je bewust van je kwaliteiten en hoe je die kunt inzetten om anderen te helpen. Waar ben jij goed in of help je een ander graag? Zo kun je bijvoorbeeld maaltijden verzorgen aan (arme) mensen of bijles/cursus van een vak geven waar je zelf goed in bent. Of zorgen voor een ziek familielid, niet omdat het als plicht gezien wordt (dharma), maar uit pure devotie. Meditatie en yoga dragen bij aan het vormgeven van goede karma en een puur karakter. Ze geven je mentale geest rust en zorgen ook voor een positieve mindset. We hopen dat je hiermee de tools hebt om op verschillende en creatieve manieren met Bhakti bezig te zijn. Onderweg naar school/werk luisterend naar de podcast van Sadhguru? Het kan allemaal 😉. Bhakti kun je alleen of gezamenlijk doen. Satsang betekent letterlijk: gezelschap met de hoogste waarheid/in gezelschap met de wijzen. Dit zie je dan ook veelvuldig terugkomen wanneer men over Bhakti spreekt. Je ziet het in bhajans die gezamenlijk in mandirs worden gezongen, groepen mensen die georganiseerd bijeenkomen om naar een geleerde te luisteren of om onderling kennis uit te wisselen (zoals ook bij onze events). Ook in het reciteren van mantra's in een groep om samen meer kennis te krijgen en geladen te worden met meer positieve energie. In het laatste deel van Bhakti bespreken we onder andere de beleving van Bhakti.

Eerder, in het eerste artikel, is uitgelegd wat Bhakti is, hoe het terug te zien is in relatie tot andere levende wezens en hoe sewa dat bevordert. Het pad van Bhakti kan aan de hand van verschillende methoden, stappen en lessen worden uitgelegd. In dit artikel worden aan de hand van de Ramayana en de Shrimad Bhagavad Mahapurana handvatten gegeven om jouw pad van Bhakti in relatie tot God te bewandelen. Juist in deze tijd van de corona pandemie kun je extra aandacht geven aan deze spirituele groei op individuele basis . Navdha Bhakti De Ramayana is het verhaal (Itihaas) over Shri Rama en Sita Mata. Toen Sita Mata werd gegijzeld door demoon Ravana kwam Shri Rama in zijn zoektocht naar haar verschillende mensen tegen. Een van de personen was Sabari Mata. Zij was een bhakt van Shri Rama en had haar hele leven gewacht om hem te dienen. Zij wist dat hij op een dag zou langskomen en plukte daarom elke dag fruit om aan hem te offeren op de dag dat hij voor haar zou verschijnen. Wanneer die dag eindelijk aanbrak, was zij dolblij. Voordat ze de druiven aan Shri Rama offerde, proefde ze eerst of ze wel zoet genoeg waren voor hem. Lakshman, de broer van Shri Rama, begreep hier niks van. Hierop legde Shri Rama aan hem uit dat God alles wat uit liefde (Bhakti) wordt gegeven, ook met liefde accepteert. Vervolgens deelde Shri Rama de negen stappen naar Bhakti (Navdha Bhakti) met Sabari Mata, maar deze boodschap is ook voor ons: प्रथम भगति संतन्ह कर संगा। दुसरि रति मम कथा प्रसंगा॥ 1. Pratham Bhagati Santan kar sangaa. 2. Doosri rati mam kathaa prasangaa De eerste stap richting Bhakti is door gezelschap te houden met geleerden (Sants). De tweede stap is het beluisteren van verhalen en vertellingen (katha) over God गुरु पद पंकज सेवा तीसरि भगति अमान। चौथि भगति मम गुन गन करइ कपट तजि गान॥ 3. Guru pad pankaj seva, teesri bhakti amaan. 4. Chouthi Bhagati mam gun gaan, karai kapat tajee gaan De derde stap is het dienen (sewa) van lotusvoeten van een Guru zonder ego. De vierde stap is het bezingen van God en zijn goede eigenschappen zonder al zijn goddelijke misleidende spel. मंत्र जाप मम दृढ़ बिस्वासा। पंचम भजन सो बेद प्रकासा॥ 5. Mantra jaap mam dridh Visvaasaa, Pancham, bhajan jo Ved Prakaasaa De vijfde stap, welbekend uit de Veda’s, is het reciteren van mantra’s met een vast geloof. छठ दम सील बिरति बहु करमा। निरत निरंतर सज्जन धरमा॥ 6. Chattha dama seela birati bahu karmaa, nirat nirantara sajjan dharma De zesde stap is het hebben van een puur karakter en het uitoefenen van goede karma, continue volgen van de dharma van een nobel mens. सातवँ सम मोहि मय जग देखा। मोतें संत अधिक करि लेखा॥ 7. Saatvam sam mohi main jag dekhaa, motey sant adhik kar lekhaa De zevende stap is het waarnemen van de wereld als God, en het behandelen van toegewijde heiligen beter dan God zelf. आठवँ जथालाभ संतोषा। सपनेहुं नहिं देखइ परदोषा॥ 8. Aathvam jathaa laabh santoshaa, sapneu nahin, dekhai par doshaa De achtste stap is een bewustzijnsniveau waarin men tevreden is met datgene dat beschikbaar is, en men ziet ook geen fouten van anderen, zelfs niet in dromen. नवम सरल सब सन छलहीना। मम भरोस हिय हरष न दीना॥ 9. Navam saral sab san chhal heena, mam bharos heenya harash na deenaa In de negende stap volgt men een simpel en onschuldig gedrag naar een ieder zonder bedrog of listen. En heeft men een diep vertrouwen om in elke situatie neutraal te reageren, in zowel blije als verdrietige situaties. Navdha Bhakti zijn negen stappen naar Bhakti, waarbij het niet noodzakelijk is de stappen in de gegeven volgorde te volgen. Al door het nemen van één van de negen stappen, wijd je jezelf al aan God en pas je devotie toe in het leven. Bhakt Prahlad In de Shrimad Bhagavatam Purana (VII.5:23-24) wordt onder andere het verhaal van Bhakt Prahlad verteld. Prahlad was de zoon van demonenkoning Hiranyakushupu en erg toegewijd aan Shri Vishnu. Zijn agressieve vader probeerde die toewijding aan God uit zijn hoofd te halen, maar Prahlad bleef trouw aan zijn devotie voor Shri Vishnu. Bhakt Prahlad wordt als één van de meest toegewijde bhakts beschouwd. Hij vertelt aan zijn vader Hiranyakashupu over de negen vormen van bhakti. श्रवणं कीर्तनं विष्णो: स्मरणं पादसेवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ॥ इति पुंसार्पिता विष्णौ भक्तिश्चेन्नवलक्षणा । क्रियेत भगवत्यद्धा तन्मन्येऽधीतमुत्तमम् ॥ Sravanam keerthanam vishnoh smaranam paadasevanam Archanam vandanam daasyam sakhyam aatmanivedanam Ithi pumsaarpithavishnau bhakthischet nava lakshana Kriyathe bhagavathyadhyaatmanye adheethamuttamam 'Luisteren (sravan), zingen (kirtan), herinneren van Vishnu (smaran), aandacht besteden aan de voeten (paadasevenam), het brengen van offers (archanam) en gebeden (vandanam) , een dienaar worden (daasyam), een vriend zijn (sakhyam) en je ziel en zaligheid overgeven aan hem (aathma nivedan). Deze negen vormen worden aanschouwd als pure devotie die een bhakt zal toewijden aan Vishnu. Dat alles beschouw ik als het toppunt van de kennis dat men kan leren (van geleerden). De kern van deze boodschap is hetzelfde als die van de Ramayana. Activiteiten als zingen, samen komen, offers brengen en dergelijke brengt men dichter bij het goddelijke, maar ook bij henzelf. In onderstaande video van Hare Krsna TV (ISKCON) wordt nog eens uitgelegd wat deze negen vormen van Bhakti voor Vishnu betekenen: Pas je deze stappen naar Bhakti toe in jouw dagelijks leven? Denk je dat het toepassen van één of meer van deze stappen of vormen op het pad van Bhakti kan bijdragen aan het welzijn van je geest? Wellicht kun je proberen om één van de stappen toe te passen en te ondervinden wat het voor jou betekent. In het volgende artikel zullen we voorbeelden geven hoe we anno nu Bhakti in de moderne wereld kunnen praktiseren.

In de aankomende serie artikelen over fundamenten behandelen we het onderwerp Bhakti. Bhakti is liefde voor God en komt terug in verschillende geschriften. Bijvoorbeeld de Bhakti van Shri Hanuman in de Ramayana of de Bhakti van Bhakt Prahlad. Je zult antwoorden krijgen op de volgende vragen: Wat is Bhakti? Hoe belangrijk is Bhakti binnen het hindoeïsme en hoe zien we dat terug in het dagelijks leven? Zijn er verschillende vormen van Bhakti? Hoe ontwikkel je Bhakti? Bhakti in de geschriften Bhakti is een belangrijk onderdeel in het hindoeïsme. De liefde en devotie die een bhakt (persoon met liefde voor God) ervaart, is zo bijzonder dat de Nederlandse vertaling ‘devoot’ niet voldoende is om dit begrip te omvatten. Letterlijk genomen kan bhakti vertaald worden als liefde, devotie, overgave, loyaliteit, eerbied of toewijding naar het Goddelijke. Dit kan een vormloze God zijn, maar veelal en gebruikelijker is deze liefde gericht naar een van de devi's zoals Durga Mata of Laksmi mata en devta’s zoals Shri Vishnu, Shiva Bhagvan of Shri Hanuman. Er zijn vele voorbeelden in geschriften die de kracht van bhakti beschrijven in de band tussen bhakt (devoot) en Bhagvan (God) en zelfs dat Bhagvan ook gebonden is aan de liefde van zijn bhakt’s. De volgende slokha (vers) komt uit een van de oudste geschriften, de Shvetashvatara Upanishad (1000 jaar v. Chr) en hierin wordt Bhakti genoemd: यस्य देवे परा भक्तिः यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ Hij die de hoogste Bhakti van God ervaart, Net als zijn God, zo ook voor zijn Guru, Aan hem, die een hoge vorm van intellect heeft, Zullen deze leringen tot verlichting leiden. — Shvetashvatara Upanishad 6.23 Bhakti komt in het hindoeïsme terug in verschillende geschriften. Zo wordt in de Ramayana beschreven hoe Shri Rama aan Sabari Mata de negen stappen van Bhakti Yoga (Navda Bhakti) vertelt. Shri Hanuman is een van de meest geroemde bhakts van Shri Rama. Maar ook Prahlad wordt niet voor niks Bhakt Prahlad genoemd. Zijn devotie tot Shri Hari (Shri Vishnu) kenmerkt het geloof en de toewijding tot God als een echte bhakt. Voorwaardelijke en onvoorwaardelijke Bhakti Bhakti wordt vaak in twee vormen verdeeld: Apara bhakti en Para bhakti. Apara bhakti is een vorm van devotie gericht op het goddelijke, maar met het oog op het eigen belang. Door het uitvoeren van rituelen en ceremonies in aanbidding tot het goddelijke, verwachten we graag iets positiefs terug. Van nature richt men zich vaak tot God wanneer men in moeilijkheden zit of bepaalde verlangens vervuld wil hebben Para bhakti is een vorm van universele liefde, waarin geen tegenverwachting geschept wordt. Deze Para (pure vorm van Bhakti) is onvoorwaardelijk, universeel en puur. Een liefde voor God waarin geen enkele tegenprestatie of eigen belang meespeelt. Op het pad van Bhakti (Bhakti marga), bidt men niet tot God voor rijkdom, welvaart of bescherming en geluk, maar bidt men uit liefde voor God. Devotie staat centraal. Met die mindset en gelukzaligheid bereikt men God. Volgens de bhakti-traditie ligt de hoogste spirituele vervulling in de perfectie van de liefde voor de persoonlijke God (Bhagvan) en het toegewijd mogen dienen van God in liefdevolle overgave. Voor de ware bhakt ligt hierin de betekenis van het begrip bevrijding, Moksha. Sewa bevordert Bhakti Bhakti begint bij jezelf en je medemens. Verschillende geschriften geven aan dat het goddelijke aanwezig is in iedereen. Een bhakt ziet het goddelijke in alles en iedereen. Daarom zegt Shri Krishna in de Bhagavad Gita (Hoofdstuk 12, Bhakti Yoga): Een echte Bhakt behandelt vriend en vijand gelijk en is vriendelijk en medelevend voor alle levende wezens. Daarom is Bhakti niet alleen een ontwikkeling van liefde richting God, maar ook tot elke medemens. Sewa betekent vrijwillig dienstbaar opstellen zonder daarvoor iets terug te verwachten. Door het verrichten van sewa ontwikkel je ook deze onvoorwaardelijke liefde. Daarom is vrijwilligerswerk een belangrijk onderdeel binnen het hindoeïsme; het helpen van daklozen, het verrichten van ouderenzorg, doneren aan goede doelen en bijbrengen van kennis aan je medemens zijn hier enkele voorbeelden van. Bhakti yoga kan gezien worden als een vorm van zelfrealisatie en spirituele realisatie door de connectie met je hart verder te ontwikkelen en pure liefde toe te laten. Bekijk de onderstaande animatievideo ook om beter de kern van Bhakti te begrijpen. Herken je in jouw relatie tot het Goddelijke de twee vormen van Bhakti? En is dat anders in de corona periode, een tijd van meer onzekerheid en eenzaamheid? Welke sewa helpt jou op je spirituele Bhakti-marga? In het volgende artikel zullen we jouw pad van Bhakti bespreken en hoe vanuit de Ramayana daar handvaten voor gegeven wordt.

In dit artikel bespreken we een aantal voorbeelden of passages uit de Ramayana en Bhagavad Gita ter lering over Dharma. Ramayana (hogere en lagere dharma) In de Ramayana wordt Dharma meerdere keren als hoofdthema gebruikt als basis van ons handelen. Toen koning Dasrath zijn geliefde zoon vanwege zijn belofte naar het bos moest sturen, deed hij dit omwille van het volgen van de Dharma. Hiermee wordt geïllustreerd dat het zijn hoogste Dharma was om een gegeven woord (belofte) niet te verbreken en dat deze zelfs met pijn in het hart gevolgd dient te worden. Het spreekt voor zich dat deze normen en waarden in onze hedendaagse samenleving al aanwezig zijn, maar het kiezen van de juiste handelingen in lijn van de Dharma is niet altijd even makkelijk. In de Ramayana zijn hier talloze voorbeelden van. Shri Rama besloot, ondanks zijn liefde voor Sita Mata, haar te verbannen om de vrede en het recht in zijn rijk te bewaken. Onder de burgers was er namelijk onvoldoende bewijs dat Sita Mata rein was gebleven na haar gijzeling en gevangenschap bij demoon Ravana. Desondanks wist Shri Rama zeker dat Sita Mata de puurheid zelve was. Het was zijn Dharma, en daarmee zijn hoogste taak, om het koninkrijk in vrede te houden. Dit stond boven zijn Dharma naar zijn familie toe en dus nam hij het besluit om haar te verbannen. Men kan een oneindige discussie voeren op basis van de kennis die wij bezitten of dit de juist keuze is of niet. Voor ons zou dat een Dharma Sankat zijn: een situatie waarin het voor ons onduidelijk is wat de juiste keuze is op het pad van Dharma. We zijn snel geneigd om een situatie in onze eigen voordeel te interpreteren en om ons zodoende uit de situatie te praten. Zo zal een dief kunnen zeggen dat hij moet stelen, omdat hij anders niet kan overleven en zal een fraudeur zeggen dat de rijken en/of de overheid onrechtmatig zijn. Echter, dit handelen is juist niet gebaseerd op Dharma, maar op basis van een eenzijdige interpretatie van de situatie, waarop vervolgens een bepaalde actie/handeling wordt genomen. Objectief gezien zijn dit acties op basis van adharma (stelen is onjuist, frauderen is onjuist). Wij stellen continue de kritische vraag, maar Shri Rama of Shri Krishna volbrachten hun handelingen op basis van Dharma. Houdt er rekening mee dat wij niet altijd in staat zijn om de juiste kennis te hebben om deze vragen goed te kunnen beantwoorden. Dit neemt niet weg dat de vraag gesteld mag worden en een dialoog te voeren waarmee nieuwe inzichten en kennis verkregen worden. In dit filmpje wordt een vraag gesteld aan een geleerde: wat is Dharma Sankat en hoe kunnen we daarmee om gaan? Bhagvad Gita In de Bhagavad Gita verkeert Arjuna ook in Dharma Sankat. Hij twijfelde of hij wel de juiste keuze maakte om tegen zijn dierbare familie te vechten. De Bhagavad Gita begint de eerste vers met het eerste woord: “Dharmakshetre” (het slagveld van de Dharma). Shri Krishna legt Arjuna uit wat Dharma is. Dharma beschermt diegene, die de Dharma beschermt. Een van de meest bekende verzen van Shri Krishna, namelijk die van zijn incarnaties op aarde, bevat ook Dharma. Alleen wanneer de Dharma op aarde in onbalans is, dan zal ik op aarde incarneren om de balans van de Dharma te herstellen. Zo belangrijk is Dharma voor de balans van de mensheid en het universum. Hoofdstuk 4, vers 7: यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत | अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् || yada yada hi dharmasya glanir bhavati bharata abhyutthanam adharmasya tadatmanam srijamyaham Wanneer er een daling van gerechtigheid (Dharma) is en een stijging van ongerechtigdheid (adharma), in die tijd zal ikzelf manifesteren op aarde, O Arjun. Bhagavad Gita 4.7 Shri Krishna antwoordt dat zijn Dharma niet in de boeken staat, maar dat naast de informatie over Dharma die wel in de boeken staat, elke persoon een eigen svadharma heeft. Deze wijze uitspraak moeten we niet te makkelijk tot ons nemen, maar vooral bekijken in het kader van de eerdere uitleg in het vorige artikel: Dharma wordt gevormd op basis van Varnas, Asramas, Gunas en Svadharma. Wat de juiste keuze is in Dharma Sankat, bepaalt iedereen voor zichzelf door goed te luisteren naar zijn Dharma vanuit zijn ziel en zonder onwetendheid, slechte bedoelingen en andere negatieve invloeden. Door het verkrijgen van kennis over Dharma kan men de juiste keuze voor zichzelf maken. Het in stand houden van Dharma en het nakomen van onze verantwoordelijkheden, kan leiden tot verdriet en pijn. Echter, daar moeten wij niet angstig van worden, zoals Arjuna dat eerst wel voelde. Welke lessen trek jij uit deze delen van de Ramayana en Bhagavad Gita? Wat was voor jou een Dharma Sankat moment? En als je erop terugkijkt, heb je zo goed mogelijk vanuit jouw Dharma gehandeld of maakte de situatie het moeilijk voor jou om dat te kunnen? Hoe kun je dat voor jezelf verbeteren indien je weer in een Dharma Sankat terecht komt? Hiermee sluiten we het onderdeel Dharma af. Er valt nog veel te vertellen over Dharma en dat zal vast nog aan bod komen in onze moderne hindoeïsme artikelen. Het volgende onderwerp onder onze fundamenten is Bhakti.

In ons vorige artikel hebben we het gehad over God = 1. Brahma (spreek uit, Brahm-me) is de hoogste universele realiteit in het universum. De reden van het bestaan en de absolute waarheid (Tat Sat). Maar wat is de relatie tot onze ziel? Jivatma & Paramatma Verschillende scholen/stromingen binnen het hindoeïsme hebben hun eigen visie op hoe God en de ziel verbonden zijn. In een ander artikel lees je uitgebreid over de verschillende scholen. Een interessant verschil komt naar voren in de bekende Vedanta stroming. De Vedanta erkent de Vedas als meest belangrijke bron van kennis. De Advaita Vedanta is een van de subscholen/aftakkingen en staat voor non-dualisme. Zij leren dat God overal is en dus ook in de ziel. De Ziel is een deel van de goddelijke energie en diezelfde goddelijke energie in Vishnu, Shiva of Devi zit dus ook in ieders ziel. De andere subschool/aftakking is Dvaita Vedanta en staat voor dualisme. Zij leren dat er een duidelijk verschil is tussen de Goddelijke Ziel (Paramatma) en de ziel (jivatma). Ondanks deze verschillen is men het in de Vedanta tradatie er over eens dat zowel de Goddelijke ziel als de menselijke ziel onsterfelijk is. Hoewel het lichaam en het leven een begin en een einde kent, kent de ziel dat niet en blijft deze eeuwig bestaan in het oneindige universum. न जायते म्रियते वा कदाचि नायं भूत्वा भविता वा न भूय: | अजो नित्य: शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे || na jayate mriyate va kadachin, nayam bhutva bhavita va na bhuyah ajo nityah shashvato yam purano, na hanyate hanyamane sharire De ziel kent geboorte noch dood. En eenmaal zijnde, houdt ze nimmer op te zijn. Ze is ongeboren, eeuwig, immer-zijnd, onsterfelijk en oorspronkelijk. Ze wordt niet gedood wanneer het lichaam wordt gedood. Bhagavad Gita Hoofdstuk 2 vers 20 Mijn ziel Wat de ziel precies is, dat is niet zo eenvoudig uit te leggen. Met de kennis dat de ziel eeuwig bestaat, kunnen we makkelijker uitsluiten wat de ziel dan niet is. De ziel is dus niet (een deel van) het lichaam, want het lichaam vergaat. Als we delen van het lichaam verliezen, dan blijft de zien intact. De ziel is niet onze gedachten of emoties, want ook deze zijn tijdelijk. De ziel is datgene dat achter al deze gevoelens en activiteiten in ons lichaam zit: de bron van krachtige Goddelijke energie. De ziel zit in elk wezen. Als we in iedereen deze goddelijke energie zien, dan kunnen we ook beter accepteren dat de hele wereld (inclusief het dierenrijk) één familie is: Vasudhaiva Kutumbakam (Maha Upanishad VI.71-73). We zijn niet alleen 1 land, 1 geloof, 1 familie, of 1 groep. Als we Namaste zeggen, groeten we vanuit onze ziel respectvol de ander ziel. Alle materiële zaken (mijn telefoon, mijn auto, etc.) en alle relaties (familie, vrienden, collega's, etc.) zijn maar tijdelijk. De ziel leeft eeuwig voort. De verbindingen tussen zielen zijn er dus ook voor altijd. Zolang je dit naleeft, is de basis (fundament) aanwezig om een ieder, vriend danwel vijand, met hetzelfde respect te bejegenen. Als de ziel eeuwig is, hoe is dat dan gelinkt aan reïncarnatie? En wat is ons doel in dit leven als we steeds reïncarneren?  In het volgende artikel daarover meer.

Eerder hebben we het gehad over God = 1, de Ziel & God. In dit artikel over reïncarnatie en moksha kun je inzicht krijgen in het doel van het leven. Wat is reïncarnatie? Waarom is reïncarnatie binnen het hindoeïsme een onderdeel van leven en dood (samsara)? En wat houdt verlossing (Moksha) van reïncarnatie in? Reïncarnatie en hindoeïsme meer dan godsdienst Reïncarnatie (पुनर्जन्मन्, punarjanman) is een onderdeel binnen het hindoeïsme dat soms lastig uit te leggen is aan anderen. Dit fenomeen komt namelijk niet direct terug in het Christendom of de Islam. Wat is reïncarnatie nu precies? Reïncarnatie is een onderdeel van een veel groter uitgewerkt concept over het leven, de zin van het leven en de gedachte over het universum. In het hindoeïsme waarvan de kennis duizenden jaren oud is, wordt uitgebreid geschreven over het ontstaan van de aarde (Big Bang), de werking van het universum, de zon en planeten en de relaties van mens, dier en planten. In de Bhagavad Gita verteld Shri Krishna over de connectie tussen leven en dood, reïncarnatie en de onsterfelijke ziel: वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि | तथा शरीराणि विहाय जीर्णा न्यन्यानि संयाति नवानि देही || vasansi jirnani yatha vihaya navani grihnati naro parani tatha sharirani vihaya jirnanya nyani sanyati navani dehi Zoals men nieuwe kleren aantrekt en de oude opgeeft, zo aanvaardt de ziel nieuwe materiële lichamen en geeft ze de oude en nutteloze op. Bhagavad Gita Hoofdstuk 2 vers 22 De reis van de ziel Het stoffelijke lichaam kunnen we beschouwen als een tijdelijk omhulsel, wat een aantal jaren zijn functie vervult om daarna te eindigen en één te worden met de natuur. De ziel daarentegen is onsterfelijk en zal na het leven weer een volgende stap maken in een ander stoffelijk lichaam. Deze volgende stap kan alle mogelijkheden omvatten, uiteenlopend van een mens (hoogste stoffelijke vorm) tot een dier of een plant (lagere stoffelijke vormen). Op basis van jouw karma zal bepaald worden of je in de volgende stap een beter of slechter leven ontvangt. In het maken van deze ‘levensstappen’ reïncarneert een ziel. Reïncarnatie is de wedergeboorte van de ziel in een nieuwe stoffelijke vorm. Voorbij hemel (Swarak) en hel (Narak) De oudste Vedische teksten schrijven dat er na de dood ook een afterlife is (hemel of hel), gebaseerd op karma’s. In latere teksten (Mahabharata en Devi Bhagavat Purana) wordt aangegeven dat in verhouding tot een ieders karma men een tijdelijke periode in deze hemel of hel zal verblijven om vervolgens weer terug te keren in de samsara (levenscirkel van leven en dood) zal terugkeren. Deze hemelse of helse plek is tijdelijk en wezenlijk iets anders dan wanneer men echt verlossing (mukti) bereikt. Verlossing Betekent reïncarnatie dat de ziel eeuwig op deze manier door gaat of komt hier ook een eind aan? Het hindoeïsme beschrijft het pad van de ziel als een reis terug naar de Eeuwige Ziel. Wanneer men zich kan onthechten van materiële zaken in de wereld (bijv. huis, auto, geld etc.) en zich focust op spirituele zaken (bijv. meditatie, (bhakti)yoga, het luisteren van religieuze liederen of -toespraken etc.), dan kan men zich steeds meer verlossen van de samsara. Hij of zij kan dan steeds dichter bij God komen. Je kunt je voorstellen dat dit niet in 1 leven gebeurt, maar door middel van reïncarnatie in meerdere levens, kun je steeds dichterbij jouw einddoel komen. Eenmaal verlost van de samsara zal de Ziel één worden met Paramathma. Wanneer de ziel verlossing bereikt, wordt dit moksha, mukti of nirvana genoemd. De heilige geschriften beschrijven dit als het ultieme doel van het leven: Verlos je ziel van de samsara en wordt 1 met God. Tot slot, hiermee eindigen we het eerste deel van de fundamenten. Het volgende onderwerp dat we in de fundamenten zullen behandelen is Dharma.

Eerder hebben we het over de betekenis van Dharma gehad en de tien beginselen (dharmakelakshan) gehad. Dharma is zo veelomvattend en uitgebreid dat er in vele geschriften over geschreven is. Hier zullen we verder in gaan op Dharma vanuit de Bhagavad Gita en de Manusmriti, die meer strikte handvaten aanreikt met betrekking tot de praktische kant van Dharma. चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागश: | तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ||  catur-varnyam maya srstam guna-karma-vibhagasah tasya kartaram api mam viddhy akartaram avyayam "Volgens de drie hoedanigheden (gunas) van de materiële natuur en het werk dat eraan wordt toegeschreven, zijn de vier afdelingen (varnas) van de menselijke samenleving door mij gecreëerd. En hoewel ik de maker van dit systeem ben, zou je moeten weten dat ik nog steeds de niet-doener ben, onveranderlijk.” - Shri Krishna Bhagavad Gita 4.13 Gunas De gunas zijn de drie hoedanigheden die zowel in de natuur als in de mens terugkomen: Sattva, Rajas, Tamas. Sattva: de universele hoedanigheid van harmonie, orde en structuur Bijbehorende toestanden zijn: vredig, empathie, kalmte, onbaatzuchtigheid, liefde, vrijheid, zelfbeheersing. Rajas: de universele hoedanigheid van actie, beweging en transformatie Bijbehorende toestanden zijn: boosheid, ongerustheid, egoïsme, stress, chaos, angst Tamas: de universele hoedanigheid van geen actie, handhaving, status quo Bijbehorende toestanden zijn: luiheid, depressie, schaamte, schuld, verslaving, onwetendheid. In het bewustzijn van de mens hebbende drie gunas hun rolen bepalen zij de aard er van. Wanneer sattva overheerst, dan is er welvarendheid en welbevinden, opbouw en zuiverheid van intentie. Als rajas overheerst, dan is er veel energie, vurigheid en transformatie. Indien tamas overheerst, is er status quo, stagnatie, en uiteindelijk intern verval, verrotting, corruptie, en lethargie. Ook het voedsel dat men eet, heeft invloed op de hoedanigheid (Bhagvad Gita hoofdstuk 17). Om gelukkig en gezond te zijn, is het belangrijk de hoedanigheid Sattva na te streven. Hierbij hoort een bepaalde manier van leven die vanuit diverse geschriften in het hindoeïsme beschreven worden, zoals de Ayurveda en de Bhagavad Gita. Deze drie hoedanigheden bepalen in de mens het denken, het gedrag en de persoonlijkheid. Varna De drie hoedanigheden spelen een belangrijke rol bij de Varna. De Varna is een simpele sociale structuur gebaseerd op individuele acties en functies. Elke varna heeft een eigen levensweg en bijbehorende plichten en taken. Brahmanen, (geleerde functies (bijv. priesters en leraren) - bijbehorende gunas zijn vredig, onbaatzuchtig en zelfbeheersing (overheersend Sattva). Kshattriya's (heersende en beschermende functies  (bijv. koningen, politici, politie en militairen) - bijbehorende gunas zijn verdedigen van gerechtheid (combinatie van Sattva en Rajas). Vaishya's (handel/commerciële functies (bijv. handelaren) – bijbehorende gunas zijn voldoening aan primaire en materiële behoeften in de wereld (combinatie, maar overwegend Rajas) Shudra's (Fysiek ondersteunende functies (bijv. boeren en fabrieksmedewerkers) bijbehorende gunas zijn ondersteunen van de maatschappij (combinatie) Hedendaags zijn er meningsverschillen over deze varnas, omdat deze verschillend worden geïnterpreteerd. Het kastenstelsel, zoals in India wordt gehanteerd, gebruikt deze varnas om een hiërarchische klassenverdeling te maken in de huidige maatschappij, met discriminatie tot gevolg. Dit is een voorbeeld van onjuiste interpretatie van deze teksten. Er zijn groeperingen die vinden dat de klassenverdeling in stand gehouden moet worden, waarbij je geboorte bepalend is voor tot welke Varna je behoort (janamvadhi). Er zijn groeperingen die vinden dat het niet van je geboorte afhangt, maar van je daden (karmavadhi). Anderen vinden deze verdeling naar klassen niet meer van toepassing op deze tijd en interpreteren dat iedereen alle varnas in zich draagt afhankelijk van je rol op een specifiek moment. In de verzen uit de Manusmriti die de varnas behandelen, kaarten meerdere verzen aan dat ondanks men onder een bepaalde varnas geboren is, het handelen van het individu bepaald tot welke varna men gerekend moet worden (vers 10.65). Tevens willen we ook twee belangrijke kanttekeningen aan de Manusmriti plaatsen. De Manusmriti is een complex historisch geschrift dat dateert van 200 jaar v. Chr en heel direct geschreven is (als wetten) is, waardoor deze een-op-een vertaalslag niet toepasbaar is op de moderne huidige tijd. Ondanks dat het onder de heilige geschriften van het hindoeïsme valt, heeft het niet dezelfde status als de Veda’s, Purana’s en Itihasa. De kern is dat aan elke functie een andere taak en gedrag is toebedeeld. Jouw natuurlijke aard en educatie zorgen ervoor dat jij jouw bijbehorende varna goed kan vervullen, zie het bijvoorbeeld als een beroep. Jouw geboorte bepaalt niet jouw varna, je moet namelijk ook beschikken over de essentiële vereisten om tot een bepaalde varna te behoren. Daarnaast is het belangrijk te realiseren dat elke varna even belangrijk is. Diverse voorbeelden kun je vinden in de verhalen van Shri Rama met Sabari mata of Shri Krishna in de Bhagavan Gita die ons laten zien dat varnas sociale (en niet hiërarchische) structuren brengen, omdat een ieder met dezelfde liefde en respect behandeld dient te worden. Jouw devotie naar God is belangrijker dan jouw varna. Lees een stuk hierover in het artikel “Lessen van de Ramayana”. De varnas zijn een zeer abstracte indeling van functies en niet eens goed voor te stellen in onze hedendaagse moderne maatschappij. Onze voorkeur is daarom om de teksten over varnas in de Manusmriti niet té letterlijk te nemen, en vooral de focus te hebben op jouw innerlijke roeping. De kern is om de combinatie van de gunas en varnas te zien, passend bij jou, en daarmee jouw Dharma te vervullen. In hoofdstuk 18 vers 42-44 van de Bhagavad Gita spreekt Shri Krishna ook over de intrisieke eigenschappen en gunas behorend bij deze vier varnas. Asrama Vervolgens heb je de verdeling in Asrama,  de vier levensfases waarin men zich bevindt: De celibate leerling (brahmacarin) – De tijd van leren en het focussen op het vermeerderen van kennis. Het gezinshoofd (grhastha) - Na het afronden van de studies, zet men de volgende stap naar het oprichten van een gezin gepaard met de taak om een actieve bijdrage aan de maatschappij te leveren. De woudkluizenaar (vanaprastha) - De volgende levensfase kan gezien worden als pensioen, waar men de taak heeft om aandacht aan zijn/haar spirituele groei te besteden. Tegelijkertijd heeft men de taak om terug te geven aan de maatschappij, of het nu materiële, intellectuele of spirituele kennis of rijkdom is. De wereldverzaker (samnyasin) - In deze fase focust men zich volledig op meditatie en spirituele groei om verlossing te bereiken. Door deze uiteenzetting van de levensfase (asrama) is ook inzichtelijk dat elke levensfase zijn eigen taken en verantwoordelijkheden heeft. Deze levensfases (asrama) worden beschreven als een gids voor het leven en dit is geen verplichte route die iedereen zou moeten bewandelen. Svadharma Als laatst maar niet minder belangrijk: Svadharma (sva = eigen). Dit is een ieders eigen Dharma. Dit komt vanuit een ieders eigen individu en bijbehorende rollen, roeping, ambitie en dergelijke. Deze innerlijke roeping brengt een eigen taak of plicht, die voor iedereen anders kan zijn. Elk individu heeft verschillende rollen en bekleed verschillende functies in dit aardse leven. Dit zorgt niet alleen voor plichtsbesef, maar ook een Dharma dat in contact staat met het denken, voelen en handelen van een individu. Daarom kan jouw Dharma net iets anders omvatten dan de Dharma van een ander. Dit filmpje legt het bovenstaande nog eens rustig uit: Samenvattend is de Dharma van een individu afhankelijk van Gunas, Varnas, Ashram en een eigen Svadharma, waarin ook situatie specifieke onderdelen, zoals relaties en beroepen, mee. श्रेयान्स्वधर्मो विगुण: परधर्मात्स्वनुष्ठितात् | स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् || sreyan sva-dharmo vigunah para-dharmat sv-anusthitat svabhava-niyatam karma kurvan napnoti kilbisam “Het is beter om je eigen Dharma (Svadharma) te doen, ook al vervul je die onvolmaakt, dan om de Dharma van iemand anders op je te nemen en die volmaakt te vervullen. Dharma die is voorgeschreven op grond van iemands aard, leiden nooit tot zonden.“ - Shri Krishna (Bhagavad Gita 18:47) Ga eens na bij jezelf: In welke levensfase zit ik nu? Heb ik plichten richting mijn gezin, familie, vrienden en hoe voer ik die uit? Wat is mijn taak in deze levensfase? Is dat studeren, werken, een gezin onderhouden, bijdragen aan de maatschappij en/of spirituele groei? Welke passie en roeping heb ik vanuit mijzelf om te vervullen? Hoe zorg ik ervoor dat ik mijn doelen ga behalen? In het volgende artikel gaan we verder in op Dharma vanuit de Ramayana en Bhagavad Gita, met voorbeelden van Dharmsankat (ethische dilemma’s) en wat juist is.

Het hindoeïsme omvat religie, maar stipt ook andere onderwerpen aan die tot op heden in ons dagelijkse leven waardevol zijn. Een van die onderwerpen belichten we in dit artikel: de oorzaken van verdriet. Vroeg of laat krijgt elk mens met verdriet te maken als essentieel onderdeel van onze geestelijke leerweg in het leven. Dit artikel gaat in op de Yoga Sutra’s van Patanjali en hoe dit ons inzichten geeft in het ervaren en begrijpen van verdriet. Hierdoor zal het ons helpen met de verwerking van verdrietige situaties. Dr. Patanjali Patanjali schreef ongeveer 2000 jaar terug de Yoga Sutra’s. Hij gaf ons daarmee inzichten in hoe men zich door scholing, spirituele inspanning en geestelijke beheersing hogere niveaus van bewustzijn (en zelfs verlossing) kan bereiken. De wijsheid en lessen die hij ons meegeeft, helpen ons in het leven om spiritueel te groeien. Hij vertelt over waarden, hoe gelukzaligheid eruitziet, hoe de geest beheerst kan worden, over het achtvoudige pad van Raja Yoga en over de verlossing. Daarnaast behandelt hij vijf vormen van menselijk verdriet en hoe we daarmee kunnen omgaan Pancha Klesha अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः पञ्च क्लेशाः॥३॥ Avidhya asmita raga dvesh abhiniveshaah panca kleshah Onwetendheid, ego, verlangen, afkeer en in leven willen blijven, zijn de vijf vormen van menselijk leed. Yoga Sutra, Hoofdstuk 2 vers 3 In hoofdstuk 2, vers 3 spreekt Patanjali over de Pancha Klesha's (Pancha = vijf, Klesha = vergif). Hiermee doelt Patanjali op de vijf oorzaken van het menselijk lijden: avidhya, asmita, raga, dvesha en abhinivesha. Avidhya (onwetenheid) अविद्या क्षेत्रमुत्तरेषाम् प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणाम् ॥४॥ avidhya ksetram-uttarsam prasupta-tanu-vicchinna-udaranam ||4|| De bron van onwetendheid is de basis van waaruit de andere oorzaken rijzen, in de verschillende vormen: inactief, verzwakt of actief. अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्यातिरविद्या ॥५॥ anitya-asuci-duhkha-anatmasu nitya-suci-sukha-atma-khyatih avidhy ||5|| Onwetendheid is het aannemen als waarheid van de niet-eeuwige, onzuivere en pijnlijke en niet-zelve in plaats van de eeuwige, pure, gelukkige Aatma. Avidhya is de eerste oorzaak die beschreven wordt. Avidhya (a = niet, vidhya = kennis), vertaalt zich naar onwaarheid of onwetendheid. Onwetendheid of het negeren van waarheid zijn brede termen. Indien wij niet begrijpen wat de waarheid is, kan dit verdriet veroorzaken. We accepteren dan de niet-waarheid voor waarheid. Bijvoorbeeld door het niet herkennen van wie wij daadwerkelijk zijn: het lichaam of de ziel? Of door het niet herkennen dat ons aardse leven en de illusies (maya) in onze wereld tijdelijk zijn. De waarheid leren begrijpen is niet eenvoudig. Tegenwoordig wordt ook via de huidige media fake news en onwaarheden verspreid. Ook artikelen en foto's op social media worden voor waarheid aangezien, terwijl dat niet altijd zo is. Deze onwaarheden voor waarheid aanschouwen, kan zorgen voor verdriet. Vidhya is zo belangrijk dat men zegt dat Avidhya ook deels de oorzaak is van de overige 4 kleshas. Asmita (ego) दृग्दर्शनशक्त्योरेकात्मतैवास्मिता ॥६॥ drg-darsana-saktyoh-eka-atmata-iva-asmita ||6|| De oorzaak egoïsme ontstaat door de vergissing van het oordelende verstand als het pure bewustzijn te zien. Asmita gaat vaak over egoïsme en dit wordt dikwijls in verband gebracht met arrogantie: Me, Myself and I. Wij zijn ons dan niet bewust dat wij allemaal onderdeel zijn van een groter Goddelijk gebeuren hier op aarde. Wij zijn namelijk niet het lichaam, maar de ziel. Die voortdurende focus op alleen wat het ‘ik’ belangrijk vindt, zal leiden tot lijden. In de huidige coronacrisis is ook duidelijk het verschil te zien tussen mensen die dienstbaar zijn in de zorg met gevaar voor eigen leven en mensen die het eigenbelang voorop stellen. Zij negeren de maatregelen, die helpen om deze pandemie te bestrijden voor een groter eigen voordeel. Dit egoïsme kan leiden tot verdriet. Echter, egoïsme is meer dan alleen arrogantie. Egoïsme gaat ook over het herkennen van het ik en daarin het verschil zien met het lichaam en emoties. Men zegt vaak ‘ik ben moe’ of ‘ik ben verdrietig’ en gaan daarmee op in dat gevoel. Door op te gaan in onze emoties en de controle kwijt te raken, kunnen we anderen en onszelf raken. Zo komt het vaak voor dat we erg boos zijn geweest op iemand en achteraf spijt krijgen, omdat onze reactie wellicht niet helemaal correct was. Wanneer wij onze gedachtes en gevoelens waarnemen in plaats van beleven, brengen we minder schade aan ons leven en het leven om ons heen. Raga (verlangens) सुखानुशयी रागः ॥७॥ sukha-anusayi ragah ||7|| Gehechtheid is hetgeen dat plezier navolgt Raga (verlangens) is de derde oorzaak van verdriet. Onze verlangens hechten ons aan datgene (waarvan we denken) waar we plezier aan hebben. Echter, plezier vinden in de dingen die gestuurd worden door onze geest zal nooit volledige voldoening kunnen geven. Het “echte” plezier kunnen we alleen in onszelf vinden aan de hand van een gebalanceerde en onthechte geest. Het verlangen kan zich in diverse vormen uiten en ook leiden tot verslavingen. Het verlangen naar een mooier uiterlijk, naar een nieuwe vriendschap of betere relatie, naar geluk en rijkdom kan zelfs groter verdriet tot gevolg hebben dan alleen verdriet in onszelf. Bijvoorbeeld in het geval van de overconsumptie (het overmatig verbruik van natuurlijke grondstoffen vanwege de drang naar meer en betere voeding, producten en diensten), waardoor onze planeet beschadigd raakt en andere mensen uitgebuit worden met alle gevolgen van dien voor de volgende generaties. Dit zijn allemaal vormen van hoe het focussen op wat ons plezier zou geven in het huidige moment, ons juist verdriet brengt op de langere termijn. We verliezen uit het oog wat we wél bezitten, door te focussen op wat we niet hebben. Dvesha (afkeer) दुःखानुशयी द्वेषः ॥८॥ duhkha-anusayi dvesah ||8|| Aversie is datgene dat zich afzet van onplezierigheid of pijn Dvesha (afkeer) is de vierde oorzaak van verdriet. Het tegenovergestelde van verlangen, namelijk afkeer, zorgt ook voor verdriet. Wat we niet leuk vinden, dat gaan we immers uit de weg. Dit gaat echter niet altijd goed, want we kunnen nare situaties niet (voor) altijd uit de weg gaan. Ook aversie voor concrete zaken kan leed veroorzaken. Denk hierbij aan discriminatie en racisme. Wanneer er een afkeer is voor een bepaalde afkomst, religie, seksualiteit zorgt dat voor verdriet. Dit zien we terug in het verleden met de slavernij en apartheid, maar ook de vormen van discriminatie en racisme in het heden. Denk daarbij aan islamofobie, afkeer tegen LHBTI’ers en racisme. Niet al het afkeer heeft impact op een groep of iemand anders, maar heeft wel impact (bewust of onbewust) op de persoon zelf. Daarom is het belangrijk om boven elke vorm van afkeer te staan. Abhinivesha (in leven willen blijven) स्वरस्वाहि विदुषोऽपि समारूढोऽभिनिवेशः ॥९॥ sva-rasa-vahi vidusah api sama-rudhah abhinivesah ||9|| Ook de geleerden kennen een liefde voor de voortzetting van het leven en de angst voor het einde daarvan. Abhinivesha is de vijfde oorzaak van het lijden. Dit kennen we ook als ons survival instinct, of de wil om in leven te blijven en niet willen sterven. Aangezien de dood onvermijdelijk is, is verzet of angst tegen de dood een grote bron van lijden. We kunnen deze situatie namelijk niet uit de weg gaan. Onze ziel is onsterfelijk. Door ons begrip te versterken in dat wij in werkelijkheid onze onsterfelijke ziel zijn, leren we hiermee omgaan. Het einde van dit fysieke leven is niet het einde. Maar omdat wij zo onszelf één voelen met het lichaam, voelen we angst om dit lichaam en deze wereld te verlaten. Het hindoeïsme leert ons het maximale te halen uit dit leven om vervolgens, wanneer de tijd verstreken is, de stap te maken naar een volgend station. Om het maximale eruit te halen, is het belangrijk om lichaam en geest gezond te houden. Ayurveda, yoga en meditatie zijn de tools daarvoor. De oplossing We hebben de materie van de Pancha Klesha’s behandeld. Door de vijf oorzaken van menselijk leed te begrijpen kunnen we onze geestelijke instelling of mindset veranderen. We kunnen ons focussen op het leven vanuit onze ziel en begrijpen dat aan ons fysieke bestaan een einde komt, maar niet aan ons geestelijke bestaan. We kunnen leren onze verlangens onder controle te houden, door begrip en toepassing van ook andere wijze lessen uit het hindoeïsme. De Yoga Sutra’s van Patanjali gaat in op hoe we met behulp van yoga deze problemen kunnen overstijgen. Het leven naar onze dharma leert ons hier ook een balans in te vinden. We kunnen leren om in moeilijke situaties door te zetten en deze niet uit de weg te gaan. Bhakti en kennis kan ons daarbij een steuntje in de rug geven. Zo zorgt het hindoeïsme vanuit allerlei hoeken voor een gezond leven waarin wij allen kunnen groeien.

Afgelopen vrijdag zijn de maatregelen door het kabinet aangescherpt om het aantal besmettingen met corona terug te dringen. Wij worden dus verzocht om, nog meer dan dat we al deden, onze verantwoordelijkheid te nemen om dit ongekende virus onder controle te krijgen. Dit heeft een enorme impact op ons dagelijks leven als individu, maar ook op onze familie, op de economie en op de gehele samenleving. Hoe kunnen grondbeginselen zoals Dharma en Karma helpen tot persoonlijke groei in deze corona crisis? In verbinding met mijn Dharma Het hindoeïsme (Sanatan Dharma) is meer dan alleen een religie, maar een levenswijze met een totaalpakket dat je antwoorden geeft over God, het universum en het leven als mens. Het belangrijkste onderdeel is misschien wel Dharma. Dharma is veelomvattend en we zullen aparte artikelen aan wijden om dit goed toe te lichten. In het kort kun je Dharma zien als de morele verantwoordelijkheid die een mens draagt. Alle plichten, normen, gewoonten, wenselijk gedrag en dergelijke van een individu in relatie tot zichzelf, tot een ander, tot de maatschappij en tot het universum. De Dharma is voor iedereen anders en in elke situatie verschillend. Hoe blijf je zo dicht mogelijk bij je Dharma? De corona crisis kan ervoor zorgen dat je uit balans raakt, dat je vaker stress hebt, of dat je relaties met anderen op gespannen voet komen te staan. Ben je je er van bewust dat dit meestal op de automatische piloot gebeurt? Dan kun je teruggrijpen naar jouw Dharma en een moment voor jezelf nemen. Probeer dan antwoorden te geven op de volgende vragen: Wat leer ik over mezelf? Door in nieuwe situaties terecht te komen, kun je nieuwe inzichten krijgen over wat je (on)belangrijk vindt. Kan ik de normen en waarden die ik mezelf stel, blijven hanteren of zorgen de omstandigheden er steeds voor dat ik handel naar de situatie en niet meer de controle heb (bijv. emoties, irritaties, discussies, tijd verdoen, niet vooruitkomen, bezig zijn met anderen, etc.)? Kan ik nu de aandacht geven aan mijn ambities en stil staan bij wat wil ik bereiken? Hoe zorg ik ervoor dat ik mijn plichten naar mezelf, naar anderen en naar de wereld blijf vervullen, ondanks de intelligente lockdown? Plichten naar jezelf kunnen zijn: tijd en aandacht voor jouw eigen gezondheid (lichaam en geest), kennisverwerving (bijv. het volgen van cursussen), zelfbeheersing balans in (ont)spanning. Plichten naar anderen kunnen zijn: met respect en liefde omgaan met uw naasten, relaties onderhouden ook op afstand, elkaar helpen in moeilijke periodes, verantwoordelijk omgaan met de maatregelen in jouw land. Plichten naar de wereld kunnen zijn: bewust omgaan met alles dat de natuur ons geeft zoals voedsel, water, dieren en het klimaat. Je kunt voor jezelf eenmaal per week minimaal tien minuten nemen, om deze vragen te beantwoorden zodat je continue de leiding hebt in jouw leven. In verbinding met mijn Karma Karma is ook een bijzonder belangrijk onderdeel in het hindoeïsme. Het betekent meer dan actie-reactie, of wat je zaait zal je oogsten. Binnenkort zullen wij meer artikelen hieraan wijden om er dieper op in te gaan, maar de basis van Karma is eenieder wel bekend: Elke handeling zorgt voor een opvolgend effect. Met handelingen wordt niet alleen een uitvoerend actie bedoeld maar ook jouw denken, de woorden die je gebruikt en het niet handelen is ook een handeling. Bijvoorbeeld: Het gebruik van een plastic tasje heeft geen direct effect op de opwarming van de aarde (klimaatverandering), maar indirect draag het wel bij en heeft jouw handeling dus mede-effect. Nu kunnen we deze Karma ook toepassen op corona en ons handelen. Individu Wij kunnen ervoor zorgen dat wij (intern) ons lichaam en geest op zo’n staat van gezondheid brengen dat negatieve effecten van buiten (bijv. coronavirus) geen/minimaal effect hebben. We hebben als individu geen controle op de pandemie zelf, maar kunnen wel degelijk onze gezondheid waarborgen door elke dag er bewust mee bezig te zijn. Ziekte is onderdeel van het leven en is vaak het gevolg van onze actie en reactie. Het gaat in het hindoeïsme niet alleen om de fysieke gesteldheid van de mens, maar om de totale gezondheid. Gezondheid is bewezen afhankelijk van diverse factoren, zoals voeding, stress, rust, blessures, straling, etc. Wij bepalen zelf welke voeding wij binnen krijgen en kunnen ook de andere factoren sturen die ons lichaam beïnvloeden. Bij het reduceren van stress is snel het verband te leggen met yoga en meditatie. Yoga en meditatie kennen hun oorsprong in het hindoeïsme en brengen lichaam en geest in balans. Stress kan een signaal zijn dat jouw Karma (handelen) niet in lijn is met jouw Dharma (morele plicht). Ben je bewust van deze effecten op je lichaam? Welke zou je willen reduceren? Vervolg stappen nemen in yoga & meditatie? Neem een effect waarvan jij vindt dat het een slechte invloed op je lichaam en geest heeft en ga in actie om dit effect te verminderen. Samenleving Dit is de Karma die wij vaak vergeten, omdat dit ten gevolge is van indirecte acties. Welk effect heeft mijn handelen op de mensheid, de dieren, de planten, het klimaat, Moeder Aarde (Dharti Mata). Het doden van dieren, van een mier tot een olifant, zorgt voor disbalans in de natuur met de gevolgen van dien. Als wij, als intellectuele wezens, hier goed voor zorgen dan zal het ook goed voor ons zorgen. We ervaren diverse problemen in de wereld, zoals klimaatverandering en ziektes. als gevolg van het handelen van de mens. Wij zijn afhankelijk van bacteriën, virussen, dieren en planten. Zodra wij deze natuur in disbalans brengen, zal het onze gezondheid ook verstoren. Als wij een betere toekomst willen, betekent dat wij veranderingen in onze maatschappij moeten bewerkstelligen. Denk hierbij aan de consumptiemaatschappij, de vleesindustrie en allerlei andere maatschappelijke onderwerpen die een (indirect) negatief effect hebben op de aarde en onze samenleving. Wat kun jij doen om de negatieve impact op de aarde te verminderen ? Jouw footprint (het effect je achterlaat op de aarde) is onderdeel van een totaal effect op de hele mensheid. Afsluitend op corona en het hindoeïsme: Het hindoeïsme biedt een brede kijk op de wereld en jouw Dharma in elke situatie. Dit kan een moment zijn om jouw Dharma te herzien. De negatieve effecten (Karma) kunnen we beperken door enerzijds intern goed aandacht te geven aan ons lichaam en extern goed aandacht te geven aan onze aarde met alle bijbehorende flora en fauna.